Bashkimi Evropian po përgatit një plan të ri për procesin e zgjerimit, me synimin kryesor që vendet e reja që i bashkohen bllokut të mos ndjekin rrugën e Viktor Orbán dhe të mos shndërrohen në një “Hungari 2.0”.

Për ta arritur këtë, Komisioni Evropian synon të përdorë Mali i Zi si një rast testimi, pasi ky vend është shumë pranë përfundimit të negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian.

Presidenti i Malit të Zi, Jakov Milatović, deklaroi për median se është duke diskutuar me institucionet evropiane dhe me shtetet anëtare se si do të duket ky mekanizëm i ri, përfshirë edhe gjatë një vizite të fundit në Irlandë, e cila do të mbajë presidencën e Këshillit të BE-së në gjysmën e dytë të këtij viti.

Sipas planit të Komisionit, në traktatin e anëtarësimit të Malit të Zi do të përfshihen “garanci afatgjata”, të cilat do t’i japin mundësi BE-së të reagojë nëse vendi bën hapa pas në demokraci ose në sundimin e ligjit.

Një zyrtar i Komisionit tha se ky traktat “do të përcaktojë modelin për traktatet e ardhshme të anëtarësimit”. Përveç Malit të Zi, edhe vende të tjera po synojnë t’i bashkohen BE-së. Ukrainë ka kërkuar anëtarësim deri në vitin 2027 si pjesë e një marrëveshjeje paqeje me Rusi, ndërsa Islandë planifikon të mbajë një referendum për rifillimin e negociatave për anëtarësim.

Megjithatë, sipas presidentit Milatović, ende nuk dihet saktësisht se si do të jetë teksti përfundimtar i traktatit. Kryeqyteti malazez, Podgoricë, po pret informacione më të detajuara nga Komisioni.

Debati brenda institucioneve të BE-së lidhet me mësimet e nxjerra nga zgjerimi i vitit 2004, kur Hungari, Sllovaki dhe tetë vende të tjera iu bashkuan unionit. Sipas zyrtarëve evropianë, atëherë nuk u krijuan mekanizma të fortë për të reaguar ndaj prapambetjes demokratike të shteteve anëtare.

Hungaria konsiderohet sot një shembull paralajmërues për BE-në. Qeveria e Budapestit nën drejtimin e Viktor Orbán ka bllokuar disa vendime të rëndësishme të unionit, përfshirë një paketë të re sanksionesh ndaj Rusisë dhe një paketë financiare prej 90 miliardë eurosh për Kiev.

Për këtë arsye, prioriteti i Komisionit është që vendet e reja që do të anëtarësohen të mos krijojnë situata të ngjashme.

Drafti i traktatit të anëtarësimit të Malit të Zi pritet të përgatitet nga një grup pune i organizuar nga presidenca e Këshillit të BE-së që aktualisht mbahet nga Qipro, me kontributin e të gjitha vendeve anëtare.

Komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, konfirmoi se Komisioni ndodhet në fazën përfundimtare të përgatitjes së projekt-traktatit.

Megjithatë, sipas diplomatëve evropianë, Francë mbetet vendi më skeptik për këtë proces. Parisi po mban një qasje shumë të kujdesshme ndaj zgjerimit të BE-së, veçanërisht përpara zgjedhjeve presidenciale që pritet të mbahen në vitin 2027.

Një nga idetë që po diskutohen është pezullimi i të drejtës së vetos për vendet e reja nëse ato shkelin vlerat themelore të BE-së, sidomos sundimin e ligjit. Por zyrtarët malazezë kanë bërë të qartë se kufizimi i të drejtës së votës do të ishte një “vijë e kuqe” për Podgoricën.

Ndërkohë, një propozim tjetër i Komisionit për përshpejtimin e anëtarësimit përmes një modeli të quajtur “zgjerim i kundërt”, që do t’u jepte vendeve kandidate status anëtarësimi me të drejta të kufizuara, është refuzuar nga diplomatët e BE-së.

I gjithë procesi varet nga objektivi ambicioz i Malit të Zi për t’u bërë anëtari i 28-të i BE-së deri në vitin 2028. Për këtë, vendi duhet të miratojë një sërë ligjesh për t’u përafruar me legjislacionin evropian.

Megjithatë, ritmi i shpejtë i reformave ka krijuar tensione politike të brendshme. Presidenti Milatović ka kritikuar deputetët për miratimin e ligjeve pa debat dhe pa analizë të thelluar.

“Ky nuk është standard evropian që thjesht të ngrini dorën dhe të merrni pagën”, u shpreh ai.

Aktualisht, Mali i Zi ka ende 20 nga 33 kapitujt e negociatave për të mbyllur. Kapitulli i radhës, që lidhet me rrjetet trans-evropiane, pritet të mbyllet gjatë muajit mars, ndërsa katër kapituj të tjerë mund të përfundojnë në qershor.

Nëse ritmi vazhdon, vendi do të ketë rreth gjashtë muaj kohë për të përmbyllur 15 kapitujt e mbetur deri në fund të vitit 2026, pas së cilës të gjitha 27 vendet aktuale të BE-së, përfshirë Hungarinë, duhet të ratifikojnë anëtarësimin e tij.

Sipas zyrtarëve të Komisionit Evropian, objektivi për anëtarësim në vitin 2028 është “teknikisht i mundur”, por procesi mbetet i ndikuar edhe nga faktorët politikë. Milatović pranoi se sfida është e madhe, duke theksuar se përmbyllja e 20 kapitujve në më pak se 10 muaj nuk do të jetë një detyrë e lehtë.