Koncerni “Meta” ndoshta ju thotë diçka, por jini të sinqertë: “ByteDance”? Nuk keni dëgjuar kurrë, apo jo? Kështu mund t’u ndodhë shumë përdoruesve të rrjeteve sociale, megjithatë miliarda njerëz përdorin çdo ditë produktet e tyre: Instagramin dhe Facebook-un e Meta-s, “X”, dikur Twitter, i Elon Musk, apo TikTok-un – dhe ky i fundit vjen, pikërisht, nga ByteDance. Të mëdhenj dhe të fuqishëm janë bërë me kalimin e viteve këta, edhe kompani të tjera teknologjike. Në Evropë po bëhen përpjekje të mëdha për të kufizuar ndikimin e tyre. Ja pyetjet dhe përgjigjet më të rëndësishme.
Përse kritikohen kompani të mëdha teknologjike?
Kompani të mëdha si Meta apo ByteDance kanë jo vetëm fuqi të madhe në treg – deri në tre miliardë përdorues të Instagramit dhe pothuajse dy miliardë të TikTok-ut flasin vetë. Ndikimi i tyre shkon përtej dominimit të tregut, sepse algoritmet e platformave ndikojnë se cilat informacione na arrijnë dhe, deri diku, si e perceptojmë botën përmes filtrit të rrjeteve sociale.Kritikët thonë se platformat nuk luftojnë mjaftueshëm kundër lajmeve të rreme, nxisin polarizimin, favorizojnë përmbajtjet ekstreme në algoritmet e tyre dhe nuk i kushtojnë vëmendje të mjaftueshme mbrojtjes së të dhënave – si për shembull te reklamat e personalizuara apo në trajnimin e inteligjencës artificiale të tyre.
Në Evropë, disa vende po debatojnë për ndalimin e rrjeteve sociale për të rinjtë; Australia tashmë e ka vendosur një ndalim të tillë.Ka vite që ekziston një përplasje mes BE-së dhe themeluesit të Meta-s, Mark Zuckerberg, për mënyrën e moderimit të përmbajtjes. Nga “Twitter”, sidomos pas shitjes te Elon Musk dhe riemërtimit në “X”, janë larguar shumë përdorues dhe reklamues. TikTok-ut kinez i atribuohet afërsi me shtetin dhe Partinë Komuniste të Kinës, duke ngritur shqetësime për censurë. Gjithashtu, autoritetet evropiane të sigurisë paralajmërojnë se TikTok/ByteDance ruan të dhëna në shkallë të paqartë, dhe mbetet e paqartë nëse dhe si mund t’i përdorë Kina këto të dhëna.
Cilat alternativa evropiane ekzistojnë?
Ka tashmë alternativa evropiane për Instagramin, X dhe TikTok-un: “Mastodon” nga Gjermania është ndër më të njohurat. Franca ofron “PeerTube”, një alternativë ndaj YouTube të Alphabet (Google). Aplikacioni francez “BeReal” pati një popullaritet të shkurtër në vitin 2022, duke i kufizuar përdoruesit të postojnë vetëm një foto në ditë pa modifikim – për të reduktuar varësinë. Rrjeti holandez “Eurosky” synon ruajtjen e të dhënave në mënyrë të decentralizuar dhe në përputhje me GDPR.
Një alternativë më e re është “W Social” nga Suedia, e lançuar më 9 maj 2026, i cili prezantohet si një rrjet i drejtuar sipas ligjit të BE-së, me të dhëna të ruajtura në Evropë dhe me përdorues të verifikuar realë.
Shumë politikanë evropianë i përshëndesin këto alternativa, pasi synohet sovraniteti digjital. Henna Virkkunen, zëvendëspresidente e Komisionit Evropian, është aktive në Mastodon që nga qershori 2025. Edhe partia e Gjelbër në Bundestagun gjerman ka propozuar që institucionet publike të përdorin vetëm produkte që nuk janë nën kontrollin e qeverive jo-evropiane.
Çfarë bëjnë ndryshe platformat evropiane?
Shembulli i Mastodon-it tregon ndryshimet: ai funksionon në mënyrë të decentralizuar, ku të dhënat ruhen në servera të ndryshëm, jo në një të vetëm. Ai përdor protokollin “ActivityPub” dhe është pjesë e “Fediversit”, një rrjet platformash të pavarura, kryesisht evropiane. Platformat janë të bazuara në software me burim të hapur, çka i bën më të lira dhe më transparente. Algoritmet shmangin rekomandimet e pafundme dhe favorizimin e përmbajtjeve ekstreme, duke ndihmuar në mbrojtjen e të rinjve dhe parandalimin e varësisë.
Cilat janë disavantazhet?
Avantazhi kryesor i rrjeteve sociale është numri i madh i përdoruesve, që siguron shtrirje dhe dukshmëri. Këtu qëndron edhe dobësia e alternativave evropiane: ato janë ende shumë të vogla për të pasur ndikim global. Përdorimi i tyre shpesh shihet si më i ndërlikuar. Sipas Jochim Selzer nga “Chaos Computer Club”, kërkohet bindje që përdoruesit të shkëputen nga mënyra si janë ambientuar me rrjetet e mëdha sociale dhe të pranojnë faqosjet e ndryshme të këtyre platformave të reja.
Mastodon ka rreth 10 milionë llogari dhe vetëm rreth 1 milion përdorues aktivë mujorë. Platforma PeerTube ka rreth 1 milion video. Edhe kështu ato konsiderohen ndër “të mëdhatë” evropiane. Megjithatë, për momentin nuk duket se alternativat evropiane mund të konkurrojnë seriozisht me gjigantët amerikanë apo kinezë.